Çocuklarda diş yaralanmaları ne kadar sık görülür?
Uluslararası Diş Travmatolojisi Derneği’nin (IADT) 2020 kılavuzuna göre diş yaralanmaları en çok çocuklarda ve genç yetişkinlerde görülür ve tüm yaralanmaların %5’ini oluşturur. Kılavuza göre okul çağındaki çocukların %25’i diş travması yaşar. IADT’nin süt dişleri kılavuzuna göre süt dişi yaralanmaları en çok 2–6 yaş arasında görülür.
Ne yapılacağını iki soru belirler: Yaralanan diş süt dişi mi, kalıcı diş mi? Diş kırıldı mı, yerinden mi oynadı, yoksa tamamen mi çıktı? Özellikle yerinden çıkan kalıcı dişte, ilk dakikalarda yapılanlar sonucu etkiler.
Süt dişi mi, kalıcı diş mi olduğunu nasıl anlarım?
Amerikan Diş Hekimleri Birliği’nin (ADA) diş gelişim tablosuna göre ilk kalıcı ön dişler alt çenede 6–7, üst çenede 7–8 yaş arasında çıkar; yan kesici dişler 7–9 yaş arasında sürer. Bu nedenle 6 yaşından küçük bir çocukta yaralanan ön diş büyük olasılıkla süt dişidir; 6–9 yaş arasında ise ağızda süt ve kalıcı dişler bir arada bulunabilir. Dişlerin çıkış sırası ilk kalıcı dişler rehberinde anlatılıyor.
Ayrım önemlidir, çünkü ilk yardım farklıdır. NHS, IADT ve Amerikan Endodontistler Derneği (AAE), yerinden çıkan süt dişinin geri yerleştirilmemesini önerir. IADT kılavuzuna göre bunun nedenleri, alttan gelen kalıcı dişe zarar verme ihtimali ve en önemlisi dişin solunum yoluna kaçmasıyla oluşabilecek bir acil durumdan kaçınmaktır. Kalıcı dişte ise IADT, dişin kaza yerinde hemen yerine konmasını önerir. Dişin hangisi olduğundan emin değilseniz yerine takmaya çalışmayın; süt içinde saklayıp hemen diş hekimine gidin.
Kalıcı diş yerinden çıkarsa ilk dakikalarda ne yapılmalı?
IADT’ye göre dişi kurtarma şansı kazadan sonraki ilk 20 dakikada en yüksektir; AAE de mümkünse 30 dakika içinde tedavi edilmesini önerir. NHS ve IADT’nin önerileri şöyle özetlenebilir:
- Dişi taç kısmından tutun: Ağızda görünen beyaz kısımdan tutun, köke dokunmayın.
- Kirliyse kısaca yıkayın: Süt, serum fizyolojik ya da tükürükle nazikçe yıkayın; kökü ovmayın.
- Yuvasına yerleştirin: Kanama olsa bile dişi nazikçe yuvasına geri yerleştirmeyi deneyin. Yerleşirse çocuğun temiz bir gazlı bezi veya mendili hafifçe ısırarak dişi yerinde tutmasını sağlayın.
- Yerleştiremiyorsanız nemli saklayın: Dişi süt içinde ya da çocuğun bir kaba tükürdüğü tükürüğün içinde taşıyın. IADT’ye göre su iyi bir saklama ortamı değildir, ama dişi kurumaya bırakmaktan iyidir.
- Hemen diş hekimine gidin: NHS, diş bulunamasa bile acil diş hekimi randevusu istenmesini önerir.
Zamanın neden bu kadar önemli olduğunu IADT kılavuzu açıklar: Diş ağız dışında 30 dakika kuru kaldığında kökü çevreleyen hücrelerin çoğu canlılığını yitirir; 60 dakikadan uzun kuru kalan dişlerde uzun vadeli sonuç belirgin biçimde kötüleşir. Kılavuz, bu durumda bile kalıcı dişin yerine konmasının neredeyse her zaman doğru karar olduğunu, çünkü ileriye dönük seçenekleri açık tuttuğunu belirtir. Yerine konan diş genellikle iki hafta süreyle esnek bir sabitleyiciyle komşu dişlere bağlanır.
Süt dişi yerinden çıkar ya da içeri gömülürse ne yapılmalı?
Yerinden çıkan süt dişi geri takılmaz, ama çocuk yine de vakit kaybetmeden diş hekimine götürülmelidir. Dişi bulduysanız yanınızda götürün. Diş bulunamazsa hekim önce dişin diş etinin içine gömülüp gömülmediğini kontrol eder. IADT, dişin hiç bulunamadığı durumlarda, yutulmuş ya da solunum yoluna kaçmış olma ihtimaline karşı çocuğun tıbbi değerlendirme için acil servise yönlendirilmesini önerir.
Darbe, dişi diş etinin içine doğru itebilir; bazen diş hiç görünmez. IADT’nin hasta bilgilendirmesi bu durumda ilk birkaç saatin kritik olduğunu belirtir: Ön dişlerin arasına bir gazlı bez yerleştirerek ağzı kapalı tutun ve hemen diş hekimine ya da acil servise gidin. IADT kılavuzuna göre içeri gömülen süt dişi genellikle kendiliğinden yerine dönmeye bırakılır; bu iyileşme çoğunlukla 6 ay içinde, bazen bir yıla kadar sürer. İçeri gömülen kalıcı dişte ise AAE’ye göre hekim dişi yerine getirip sabitler.
Süt dişinin hemen altında kalıcı diş gelişmektedir. IADT’ye göre kalıcı dişte biçim bozukluğu, gömülü kalma ve sürme sorunları en sık süt dişinin içeri gömüldüğü ya da tamamen çıktığı yaralanmalardan sonra görülür. Kılavuz, bu tür yaralanmalardan sonra kalıcı dişin sürmesinin 6 yaş civarında kontrol edilmesini önerir. Süt dişlerinin neden korunması gerektiği süt dişi çürüğü rehberinde anlatılıyor.
Kırılan dişte ne yapılmalı?
NHS’e göre ufalanan, kırılan veya çatlayan bir diş çoğu zaman ciddi bir durum değildir, ama diş hekimine gösterilmesi gerekir. IADT de kırık dişin acil servise koşmayı gerektirmediğini, ancak tedavinin ertelenmemesini ve en kısa sürede randevu alınmasını önerir.
- Kırık parçayı bulun: IADT parçanın su veya süt içinde, NHS ise süt veya tükürük içinde, kurumadan diş hekimine götürülmesini önerir. Parça bazı durumlarda dişe yeniden yapıştırılabilir.
- Dişin siniri etkilendiyse: NHS’e göre siniri açığa çıkan ağır kırıklarda kanal tedavisi gerekebilir. Çocuklarda yaklaşım farklı olabilir: AAE’ye göre kökü henüz gelişmekte olan dişlerde pulpadaki kök hücreler kök gelişiminin tamamlanmasına yardımcı olabilir. IADT de kökü gelişimini tamamlamamış dişlerde, sinirin canlılığını yitirdiğine dair bir bulgu yoksa kanal tedavisinden kaçınılmasını önerir.
- Süt dişleri: AAE’ye göre kırılan süt dişleri estetik olarak onarılabilir. IADT kılavuzunda yalnızca minede kalan küçük kırıklarda keskin kenarların düzeltilmesinin yeterli olabileceği belirtilir.
- Bölgeye ilaç sürmeyin: AAE, yaralanan bölgeye ağız içi ağrı kesici jel veya merhem sürülmemesini, asetilsalisilik asit içeren tabletlerin dişin ya da diş etinin üzerine konmamasını önerir.
Yetişkinlerde kırık ve çatlak dişler kırık veya çatlak diş rehberinde ayrıntılı olarak ele alınıyor.
Hangi durumlarda doğrudan acil servise gidilmeli?
IADT, diş yaralanmalarında baş yaralanması ve yüz kırıkları gibi eşlik eden durumlara dikkat edilmesini önerir. NHS’in baş yaralanması bilgilendirmesine göre şu durumlarda vakit kaybetmeden acil yardım çağrılmalıdır (Türkiye’de 112):
- Bayılma ya da uyandırılamama, uyanık kalmakta zorlanma
- Nöbet geçirme
- Konuşmada, anlamada, yürümede veya dengede güçlük
- Kulaktan veya burundan berrak sıvı gelmesi ya da kulaktan kan gelmesi
- Davranışta belirgin değişiklik
- 1 metreden ya da beş basamaktan yüksekten düşme
NHS, baş yaralanmasından sonra kusma olursa da vakit kaybetmeden tıbbi destek alınmasını önerir. ADA’ya göre çenenin kırıldığından şüpheleniliyorsa soğuk uygulanıp hemen diş hekimine ya da hastane acil servisine gidilmelidir; dil veya dudaktaki kanama durmuyorsa da acil servise başvurulmalıdır.
Yara toprakla kirlendiyse tetanos aşısı durumu da önem taşır. IADT, bu durumda tetanos rapel dozunun gerekebileceğini ve şüphe varsa 48 saat içinde bir hekime başvurulmasını önerir; çocuğunuzun aşı kartını kontrol edin.
Kazadan sonraki günlerde nelere dikkat edilmeli?
IADT kılavuzlarında ebeveynlere verilen öneriler şöyle özetlenebilir:
- Yaralanan bölgeyi yemeklerden sonra yumuşak bir fırçayla ya da nemli bir pamukla nazikçe temizleyin.
- Yemek yerken yaralı dişleri zorlamamaya dikkat edin; yerine konan kalıcı dişte iki haftaya kadar yumuşak gıdalar tercih edilebilir.
- Hekim önerirse alkolsüz bir antiseptik gargarayı önerilen süre boyunca kullanın.
- Yerine konan kalıcı dişte bir süre temas sporlarına ara verin.
- Diş etinde şişlik, dişte artan sallanma ya da diş etinde akıntılı küçük bir kabarcık fark ederseniz hekime haber verin.
Süt dişinde darbeden sonra renk değişikliği görülebilir; IADT’ye göre bu renk haftalar ya da aylar içinde açılıp dişin eski rengine dönebilir.
Kontroller atlanmamalıdır. IADT’ye göre yerine konan kalıcı diş 2. hafta, 4. hafta, 3. ay, 6. ay ve 1. yılda, ardından en az beş yıl boyunca yılda bir kontrol edilir. AAE de kökte erime gibi sorunların fark edilebilmesi için beş yıla kadar düzenli kontrol önerir. IADT, büyümesi süren çocuklarda diş travmasından sonra sorun gelişme olasılığının daha yüksek olduğunu belirtir. Önlem olarak ADA, spor ve benzeri etkinliklerde ağız koruyucusu kullanılmasını önerir; koruyucu türleri ilk kalıcı dişler rehberinde anlatılıyor.
Rönesans’ta çocuklarda diş yaralanmaları nasıl değerlendirilir?
Çocuk diş hekimliği ve endodonti (kanal tedavisi) kliniğimizin branşları arasındadır. Muayenede yaralanan diş ve çevresindeki dokular incelenir, gerektiğinde röntgenle değerlendirme yapılır. Dişin yerine konması, sabitlenmesi, onarılması ya da izlenmesi gibi kararlar; dişin süt dişi mi kalıcı diş mi olduğuna ve yaralanmanın türüne göre muayenede verilir. Tedavi gerekiyorsa sizi hangi hekimin takip edeceğini baştan bilirsiniz; yapılacak işlemleri, birim ve toplam ücreti gösteren yazılı bir tedavi ve ücret planı sunuyoruz. Ücret, tedavi planına göre muayene sonrası netleşir. Tedavi sonrası takip kliniğimizde tanımlı bir süreçle yürütülür.
Kliniğimiz hafta içi 10:00–22:00, cumartesi 10:00–19:00 saatleri arasında açıktır; pazar günleri ve Ramazan ile Kurban Bayramı günlerinde kapalıdır. Çalışma saatlerinde bir diş yaralanması olursa beklemeden 444 9 734 numarasını arayın. Çalışma saatleri dışında hastanelerin acil servislerine ya da acil sağlık hizmetlerine başvurun; baş yaralanması belirtileri varsa 112’yi arayın. Çocuklara yönelik uygulamaların özetini çocuk diş hekimliği sayfamızda, kanal tedavisinin aşamalarını kanal tedavisi sayfamızda bulabilirsiniz.