Diş neden kırılır veya çatlar?
Amerikan Endodontistler Derneği’ne (AAE) göre dişin kenarından küçük bir parçanın kopması, en sık görülen diş yaralanmasıdır. Kırık ve çatlaklara yol açabilen başlıca durumlar şunlardır:
- Sert cisimleri ısırmak: AAE, buz, patlamamış mısır tanesi veya kalem gibi sert cisimleri çiğnemenin çatlak riskini artırdığını belirtir.
- Diş sıkma ve gıcırdatma: Dernek, çatlak riskini azaltmak için diş sıkma ve gıcırdatmadan kaçınılmasını önerir.
- Büyük dolgular: AAE’ye göre çiğneme yüzeyinden bir parçanın kopması (kırık tüberkül) çoğu zaman bir dolgunun çevresinde görülür.
- Darbe: Düşme, spor yaralanması veya kaza, dişin kırılmasına ya da yerinden oynamasına yol açabilir.
- Kanal tedavili dişler: Ng ve arkadaşlarının 2011’deki çalışmasında diş veya kök kırığı, kanal tedavili dişlerin çekilme nedenleri arasında öne çıkmıştır; ayrıntıları kanal tedavisi yapılan diş ne kadar dayanır rehberimizde bulabilirsiniz.
Kırık veya çatlak, dişin içindeki sinir ve damarlardan oluşan dokuyu (pulpa) da etkileyebilir. NHS, kırık, çatlak veya küçük bir parçası kopmuş dişleri pulpada enfeksiyona yol açabilen nedenler arasında sayar.
Kırık veya çatlak dişi nasıl fark edersiniz?
Büyük kırıklar genellikle hemen fark edilir; çatlaklar ise sinsi olabilir. AAE’ye göre çatlak dişin başlıca belirtileri şunlardır:
- Çiğnerken düzensiz, gelip giden ağrı; ağrı bazen ısırma bırakıldığı anda hissedilir
- Aşırı sıcak veya soğukla gelen hassasiyet
- Ağrı gelip geçtiği için hangi dişten kaynaklandığının bulunmasının zorlaşması
Dernek bunu şöyle açıklar: Çiğneme sırasında çatlağın iki yanı hareket eder ve bu hareket pulpayı tahriş eder. Zamanla pulpa kendini onaramayacak kadar zarar görebilir ve diş yalnızca çiğnerken değil kendiliğinden de ağrımaya başlayabilir. Geniş çatlaklarda pulpa enfekte olabilir, enfeksiyon da çevredeki kemiğe ve diş etine yayılabilir.
Teşhis her zaman kolay değildir. AAE’nin diş hekimlerine yönelik 2022 tarihli bülteninde, kırığın klinik muayenede veya röntgende görülemeyebileceği belirtilir. Hekim bu nedenle her tüberkülü ayrı ayrı test eden ısırma testlerinden, dişe ışık tutarak çatlağın ışığı kestiği yeri arama (transillüminasyon), boyama ve büyütme gibi yöntemlerden ve diş eti cep ölçümünden yararlanabilir. Bültene göre kanal tedavisi veya restorasyon yapılmış dişlerde tomografi görüntüsündeki bozulmalar yorumlamayı zorlaştırabilir; bu nedenle görüntüleme, muayene bulgularıyla birlikte değerlendirilir.
Diş kırıldığında randevuya kadar ne yapmalısınız?
İlk adım, en kısa sürede diş hekiminden randevu almaktır. Amerikan Diş Hekimleri Birliği (ADA), NHS ve AAE’nin önerileri randevuya kadar şöyle özetlenebilir:
- Ağzınızı çalkalayın: ADA, çatlak dişte ağzın hemen ılık suyla çalkalanmasını önerir.
- Kırılan parçayı saklayın: Galler’in ulusal sağlık servisi NHS Wales’e göre büyük bir parça koptuysa süt veya tükürük içinde saklanıp diş hekimine götürülmelidir. AAE’ye göre kırılan parça bazen dişe yeniden yapıştırılabilir.
- Şişlik varsa soğuk uygulayın: ADA, şişliği sınırlamak için yüze soğuk kompres uygulanmasını önerir.
- O tarafla çiğnemeyin: NHS Wales yumuşak gıdalarla beslenmeyi, hassas dişle ısırmamayı ve çok sıcak veya çok soğuk yiyecek ve içeceklerden kaçınmayı önerir.
- Ağrı kesiciyi kurallarına uygun kullanın: Reçetesiz bir ağrı kesici prospektüse uygun şekilde kullanılabilir. NHS Wales, farklı ticari adlı ilaçların aynı etken maddeyi içerebileceğine dikkat çeker; hangi ilacın size uygun olduğunu eczacınıza danışın.
- Tableti diş etine koymayın: AAE, asetilsalisilik asidin çatlak dişin bulunduğu bölgeye konmamasını önerir; ağrı kesiciler yutularak kullanılır. Soğuk hava veya içecekler dişi ağrıtıyorsa, temiz ve nemli bir gazlı bezi hafifçe ısırmak diş hekimine ulaşana kadar yardımcı olabilir.
Darbeyle yerinden çıkan veya oynayan dişte ne yapılmalı?
Bu durumda zaman önemlidir. AAE, yerinden çıkan daimi diş için mümkünse 30 dakika içinde diş hekimine ulaşılmasını önerir. NHS’in önerileri şunlardır:
- Dişi kökünden değil, ağızda görünen beyaz kısmından (kron) tutun.
- Diş kirliyse süt, serum fizyolojik veya tükürükle nazikçe yıkayın.
- Dişi yuvasına geri yerleştirmeyi deneyin; kolayca yerleşirse temiz bir bezi hafifçe ısırarak yerinde tutun.
- Yerleştiremiyorsanız dişi süt veya tükürük içinde saklayın.
- Diş bulunamasa bile hemen diş hekiminden acil randevu isteyin.
Süt dişleri farklıdır: NHS ve AAE, yerinden çıkan süt dişinin geri yerleştirilmemesini önerir; bu, altından gelen daimi dişe zarar verebilir.
Yerinden oynamış daimi dişlerde hekim dişi yerine oturtup sabitler; AAE’ye göre bu dişlerde genellikle birkaç gün sonra kanal tedavisine başlanması gerekir. Dernek, darbe alan dişlerin kök erimesi açısından beş yıla kadar düzenli kontrol edilmesini önerir.
Hangi durumlarda beklemeden acile gitmelisiniz?
Kırık bir dişin tedavisi çoğu zaman diş hekiminde yapılır; ancak bazı durumlar hastanede değerlendirilmelidir. NHS, diş ağrısına göz çevresinde ya da boyunda şişlik veya nefes almayı, yutkunmayı ya da konuşmayı zorlaştıran bir şişlik eşlik ediyorsa hastane acil servisine başvurulmasını önerir. ADA’ya göre çenenin kırıldığından şüpheleniyorsanız şişliği sınırlamak için soğuk uygulayıp hemen diş hekimine ya da hastane acil servisine gitmelisiniz; dudak veya dil ısırıldığında kanama fazlaysa da durum aynıdır.
Yüzde ciddi bir travma, durmayan kanama ya da nefes almada güçlük varsa 112’yi arayın veya en yakın hastanenin acil servisine başvurun; bu durumda kendiniz araç kullanmayın. Diş ağrısında acil belirtileri diş ağrısı rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Kırığın türüne göre tedavi nasıl değişir?
AAE kırık ve çatlakları aşağıdaki gibi sınıflandırır; tedavi de buna göre değişir:
| Kırık veya çatlak türü | Tanım | Genellikle uygulanan tedavi |
|---|---|---|
| Mine çizgisi | Yalnızca dış mine tabakasında, ağrı yapmayan çok ince çatlak | Tedavi gerekmez; yalnızca görünümü etkiler |
| Küçük kırık | Dişin kenarından küçük bir parçanın kopması | Parçanın yapıştırılması, diş renginde dolgu veya kaplama |
| Kırık tüberkül | Çiğneme yüzeyinden bir parçanın kopması | Yeni dolgu veya kaplama |
| Çatlak diş | Çiğneme yüzeyinden köke doğru uzanan, henüz ayrılmamış çatlak | Pulpa etkilendiyse kanal tedavisi ve kaplama; diş eti çizgisinin altına uzandıysa çekim |
| Yarılmış diş | Birbirinden ayrılabilen parçalara bölünmüş diş | Bütün olarak korunamaz; bazen bir bölümü kurtarılabilir |
| Dikey kök kırığı | Kökten başlayıp çiğneme yüzeyine doğru uzanan kırık | Çekim ya da kırık kökün çıkarılabildiği durumlarda cerrahi işlem |
AAE’nin travma bilgilendirmesine göre büyük kırıklarda kaplama, pulpa açığa çıkmış veya zarar görmüşse kanal tedavisi gerekebilir. NHS Wales de acil randevuda kırılan parçanın yapıştırılabileceğini ya da dişe geçici dolgu yapılabileceğini, sonraki aşamada kalıcı dolgu, kaplama veya kanal tedavisi uygulanabileceğini ve korunamayan dişin çekilebileceğini belirtir. Dişin korunup korunamayacağına dair ölçütleri kanal tedavisi mi, diş çekimi mi rehberimizde anlattık.
Çatlak diş tedaviden sonra iyileşir mi?
AAE’ye göre çatlak bir diş, kırık bir kemik gibi kaynayarak iyileşmez. Tedavi ağrıyı gidermeyi ve çatlağın ilerleme olasılığını azaltmayı amaçlar; ancak bazı çatlaklar tedaviden sonra da ilerleyebilir. Dernek, kaplamanın dişi korumada en etkili seçenek olduğunu ama başarıyı garanti etmediğini; buna karşın tedavi edilen çatlak dişlerin çoğunun yıllarca rahatça işlev görmeyi sürdürdüğünü belirtir.
AAE’nin 2022 tarihli bülteninde öne çıkan noktalar şunlardır:
- Çatlak dişlere mümkün olan en kısa sürede kaplama yapılması önerilir; zamanında yapılan kaplama dişin ağızda kalma olasılığını artırır.
- Bültende aktarılan bir çalışmada, pulpası geri dönüşlü iltihap aşamasında olan, kök ucunda sorun bulunmayan ve hemen kaplama yapılan çatlak dişlerin %80’inde sonradan kanal tedavisi gerekmemiştir.
- Çatlak dişlerde kanal tedavisinin başarısı, eskiden düşünüldüğünden daha yüksektir.
- Çatlakla ilişkili 5 mm ve daha derin bir diş eti cebi bulunması, dişin ağızda kalma olasılığını azaltır.
Yeni çatlakları tamamen önlemek mümkün değildir, ama riski azaltabilirsiniz. AAE sert cisimleri çiğnememeyi, uykuda diş sıkanların koruyucu bir plağı diş hekimleriyle konuşmasını ve temas sporlarında ağız koruyucu kullanılmasını önerir; size uygun seçenek muayenede değerlendirilir.
Rönesans’ta kırık veya çatlak diş nasıl değerlendirilir?
Dişiniz kırıldıysa ya da çatladığından şüpheleniyorsanız en erken randevuyu öğrenmek için 444 9 734 numarasını arayabilir ya da WhatsApp üzerinden +90 532 363 49 54 numarasına yazabilirsiniz. Serdivan’daki kliniğimiz hafta içi 10:00–22:00, cumartesi 10:00–19:00 saatleri arasında açıktır; pazar günü kapalıdır. Klinik kapalıyken acil bir durum yaşarsanız, örneğin daimi bir diş yerinden çıktıysa, en yakın hastanenin acil servisine veya nöbet hizmeti veren bir ağız ve diş sağlığı kuruluşuna başvurabilirsiniz.
Muayenede kırığın yeri ve derinliği incelenir. Olası bir çatlak veya kök kırığının netleştirilmesi gereken durumlarda klinikteki dental tomografiyle üç boyutlu değerlendirme yapılabilir. Endodonti (kanal tedavisi), estetik diş hekimliği, protez, implant ve çocuk diş hekimliği kliniğimizin branşları arasındadır; böylece dişi koruma seçenekleri ve gerekirse yerine yapılabilecekler aynı muayenede konuşulabilir. Kaplama gerektiğinde ölçüler ağız içi dijital tarayıcıyla alınabilir; kaplamalar çalıştığımız diş laboratuvarında CAD/CAM ile üretilir.
Tedaviye başlamadan önce yazılı bir tedavi ve ücret planı sunuyoruz; tedavinizi hangi hekimin yapacağını da baştan bilirsiniz. Ücret, tedavi planına göre muayene sonrası netleşir. Kanal tedavisinin aşamalarını kanal tedavisi sayfamızda, kaplama sürecini zirkonyum kaplama sayfamızda, çekim gereken durumları diş çekimi sayfamızda, çocuklara yönelik tedavileri ise çocuk diş hekimliği sayfamızda bulabilirsiniz.