Çıtçıtlı protez nedir?
Çıtçıtlı protez, çene kemiğine yerleştirilen implantlara takılan tutucu parçalara “çıt” diye oturan, hastanın kendisinin takıp çıkarabildiği tam protezdir. Diş hekimliğinde implant destekli ya da implant tutuculu hareketli protez, İngilizcede “overdenture” olarak da geçer. Görünüş olarak klasik takma dişe benzer; fark, protezin altındaki tutucu parçaların onu implantlara bağlamasıdır.
Cleveland Clinic bu protezleri implantlara tutunan, takılıp çıkarılabilen protezler olarak tanımlar ve hasta tarafından çıkarılamayan, implantlara sabitlenen protezlerden ayırır. Hareketli ve sabit seçeneklerin genel karşılaştırmasını implant üstü protez sayfamızda bulabilirsiniz; bu yazı çıtçıtlı protezin ayrıntılarına odaklanıyor.
Alt çenede kaç implant gerekir?
Alt çenede çoğu zaman iki implant yeterlidir. 2002 tarihli McGill ve 2009 tarihli York uzlaşı bildirgeleri, dişsiz alt çenede iki implantlı hareketli protezi hastalara ilk seçenek olarak sunulması gereken en temel tedavi olarak tanımlar. York bildirgesi ayrıca yalnızca iki implant kullanılmasının başlangıç maliyetini düşük tutmaya yardımcı olduğunu vurgular. Bu bildirgeleri ve implant sayısını belirleyen diğer etkenleri kaç implant gerekir rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık.
İmplant sayısının artması her zaman daha iyi sonuç anlamına gelmez. Lee ve arkadaşlarının 2012 tarihli sistematik derlemesinde alt çenede iki ve dört implantlı protezler karşılaştırılmış; implantların ağızda kalma oranı iki grupta da yüzde 95–100 arasında bulunmuş, hasta memnuniyetinde anlamlı fark görülmemiştir. Bakım işlemlerinde de çalışmaların çoğu iki grup arasında anlamlı fark saptamamıştır. Yazarlar, alt çene protezlerinde implantların ağızda kalma oranının implant sayısından bağımsız olarak yüksek olduğu sonucuna varır.
Üst çenede neden daha fazla implant gerekir?
Üst çene için alt çenedeki kadar net bir uzlaşı yoktur ve kanıtlar genellikle daha fazla implantı destekler. European Journal of Oral Implantology’de yayımlanan bir sistematik derleme (Raghoebar ve ark., 2014) üst çenedeki çıtçıtlı protezleri incelemiştir. Derlemede hesaplanan yıllık oranlar şöyledir:
| Üst çenede plan | İmplantların ağızda kalma oranı | Protezin kullanımda kalma oranı |
|---|---|---|
| Çubukla birbirine bağlı 6 implant | Yüzde 98,1 | Yüzde 99,5 |
| Çubukla birbirine bağlı 4 implant | Yüzde 97,0 | Yüzde 96,9 |
| Birbirine bağlanmamış, tekli tutuculu 4 implant | Yüzde 88,9 | Yüzde 98,8 |
Yazarlar, üst çenede dört implantın çubukla birbirine bağlandığı planların yüksek başarı gösterdiğini, dört implantın birbirine bağlanmadan kullanıldığı durumlarda ise implant kaybı riskinin arttığını belirtir. Cochrane’in 2018 tarihli derlemesi ise üst çenede farklı tutucu türlerini karşılaştıran uygun bir randomize çalışma bulamamıştır. Üst çenede damağın ne kadar örtüleceği gibi konuları hareketli protez mi implant mı rehberimizde anlattık.
Hangi tutucu türleri kullanılır?
Çıtçıtlı protezlerde birkaç tutucu türü kullanılır. Bu yazıda marka yerine genel adları kullanıyoruz:
- Top başlıklı tutucu: Her implantın üzerine top şeklinde bir başlık takılır; protezin içindeki yuva bu topa oturur.
- Tekli tutucu başlıklar: İmplant üzerine alçak bir başlık takılır; protezin içine yerleştirilen değiştirilebilir plastik parça bu başlığa geçer.
- Çubuklu (bar) tutucu: İmplantlar ağız içinde metal bir çubukla birbirine bağlanır; protezin içindeki klipsler çubuğa tutunur.
- Mıknatıslı ve teleskopik tutucular: Daha seyrek kullanılır.
Cochrane’in 2018 tarihli derlemesi (Payne ve ark.) alt çenede top başlıklı tutucularda onarım ihtiyacının çubuklu sistemlere göre daha sık olduğunu (yaklaşık üç kat) bildirmiş, parça değişiminde ise belirgin bir fark bulmamıştır. Mıknatıslı tutucularda beş yıllık bakım maliyeti top başlıklılardan daha yüksek bulunmuştur. Ancak yazarlar, kanıtın kesinliği çok düşük olduğu için hangi tutucunun daha iyi olduğunu söylemek için yeterli kanıt olmadığı sonucuna varır. Seçimi hekim; implant sayısını ve konumunu, kemik yapısını ve hastanın protezi takıp çıkarma becerisini birlikte değerlendirerek yapar. Mıknatıslı tutucusu olanlar için MR uyarısını implant MR ve havalimanı yazımızda bulabilirsiniz.
Çıtçıtlı protez, klasik takma diş ve sabit protezden nasıl ayrılır?
| Özellik | Klasik tam protez | Çıtçıtlı protez | İmplant üstü sabit protez |
|---|---|---|---|
| Neye tutunur? | Diş eti ve damak; çoğu zaman yapıştırıcı gerekir | İmplantlara takılan tutucu parçalar | İmplantlara vida veya simanla sabitlenir |
| Alt çenede tipik implant sayısı | İmplant yok | Genellikle 2 | Genellikle 4 veya daha fazla |
| Kim çıkarır? | Hasta | Hasta, her gün | Yalnızca hekim |
| Sık bakım işlemi | Besleme (astarlama) | Tutucu parçaların yenilenmesi, besleme | Kontroller, gerekirse vida bakımı |
| Temizlik | Ağız dışında | Ağız dışında; implantlar ayrıca fırçalanır | Ağız içinde, protezin altı dahil |
Cleveland Clinic, klasik protezlerin konuşurken veya çiğnerken kayabildiğini, implantlara tutunan protezlerin ise genellikle daha dengeli olduğunu belirtir. Dental Update dergisindeki bir derlemeye (Webb ve ark., 2017) göre çıtçıtlı protezlerde bakım gerektiren sorunlar sabit protezlere göre yaklaşık 4–10 kat daha sık görülür. Bu nedenle çıtçıtlı protezde düzenli kontroller ayrıca önem taşır.
Tutucu parçalar neden ve ne sıklıkla değişir?
Tutucu parçalar, özellikle protezin içindeki plastik iç parçalar ve klipsler, kullanım sırasında zamanla aşınır ve protezin tutuculuğu azalır. Leeds Teaching Hospitals NHS Trust, çıtçıtlı protezlerin veya onları implantlara bağlayan klipslerin zamanla aşınıp yenilenmesi gerekebileceğini belirtir. Webb ve arkadaşlarının aktardığı verilere göre bu protezlerde en sık görülen mekanik sorunlar şunlardır:
- tutuculuk kaybı (yüzde 30)
- protezin iç yüzeyinin beslenmesi (yüzde 19)
- klips veya tutucu kırığı (yüzde 17)
- karşı çenedeki protezin kırılması (yüzde 12)
Lee ve arkadaşlarının derlemesinde de çubuklu protezlerde en sık yapılan işlem gevşeyen klipslerin değiştirilmesi ya da yeniden sabitlenmesi olmuştur. Değişim için herkes için geçerli bir süre yoktur; ne zaman gerektiği, kontrollerde protezin tutuculuğuna ve parçaların durumuna bakılarak belirlenir. Protezin kendisi ise Cleveland Clinic’e göre genellikle 15–20 yılda bir yenilenir.
Çıtçıtlı protez kullanırken nelere dikkat edilmeli?
- Geceleri çıkarın: Cleveland Clinic, implantlara tutunan hareketli protezlerin geceleri çıkarılıp temizlenmesini ve protez temizleme solüsyonunda bekletilmesini önerir; diş etlerinin dinlenmesi için protezin günde en az sekiz saat çıkarılmasını tavsiye eder.
- İmplantları da fırçalayın: Ağızdaki tutucu başlıklar ve implantların çevresi her gün temizlenir. Temizlik araçlarını implant üstü protez bakımı rehberimizde anlattık.
- Tutuculuk azalırsa bekletmeyin: Cleveland Clinic, protez gevşek geldiğinde, ağrı yaptığında, konuşurken tıkırdadığında veya hasar gördüğünde diş hekimine gidilmesini önerir.
- Kontrolleri aksatmayın: Aşınan parçaların değişimi ve protezin uyumu kontrollerde değerlendirilir.
Rönesans’ta çıtçıtlı protez nasıl planlanır?
Önce implantlar için kemiğin yeterli olup olmadığını ve implantların protezin içinde nereye denk geleceğini kliniğimizdeki dental tomografiyle değerlendiririz. Protez ölçüsü uygun durumlarda ağız içi dijital tarayıcıyla alınır; protezler anlaşmalı laboratuvarımızda CAD/CAM ile üretilir. Kemik yetersizse kemik grefti ve sinüs lifti dahil ağız içi cerrahi işlemler kliniğimizde yapılabilir.
İmplantlar iyileşirken vakaya göre geçici diş kullanılır. Hangi çeneye kaç implant ve hangi protezin yapılacağı, ücretleriyle birlikte başlamadan önce yazılı olarak verilir. Size verdiğimiz implant kartı, ileride tutucu parçalar yenilenirken implantınızın doğru tanınmasına yardımcı olur. Protez takıldıktan sonra kontrol randevularınız planlanır.