Kemik grefti malzemeleri kaynağına göre nasıl ayrılır?
Kemik grefti malzemeleri, nereden elde edildiklerine göre dört gruba ayrılır: hastanın kendi kemiği (otojen greft), insan kaynaklı kemik (allogreft), hayvan kaynaklı kemik (ksenogreft) ve laboratuvarda üretilen sentetik greft (alloplast). Halk arasında bu malzemelerin çoğu “kemik tozu” diye anılır. Cleveland Clinic, insan ve hayvan kaynaklı greftlerin lisanslı doku bankalarından sağlandığını, hayvan kaynaklı greftlerde en sık sığır ve domuz kemiğinin kullanıldığını belirtir. Greftin ne olduğunu ve ne zaman gerektiğini kemik grefti rehberimizde anlattık; bu yazı malzemeler arasındaki farklara odaklanıyor.
Malzemeler, yeni kemik oluşumuna katkı biçimleriyle de ayrılır. Molecules dergisinde 2021’de yayımlanan bir derlemeye (Zhao ve arkadaşları) göre hastanın kendi kemiği, kemik yapımı için gereken dört temel biyolojik özelliğin tamamını taşıyan tek greft malzemesidir; canlı hücre içerir. Materials dergisindeki 2021 tarihli derlemeye (Fukuba ve arkadaşları) göre hayvan kaynaklı greftler ise yalnızca iskele görevi görür: Yeni kemik bu iskelenin üzerinde ve aralarında gelişir.
Hastanın kendi kemiği (otojen greft) ne zaman tercih edilir?
Hastanın kendi kemiği, genellikle çene ucundan ya da alt çenenin arka bölgesinden, daha büyük miktar gerektiğinde kalçadan alınır. Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust’ın bilgilendirmesine göre çeneden kemik alınması lokal anestezi altında yapılabilirken kalçadan kemik alınması genel anestezi ve kısa bir hastane yatışı gerektirir. Aynı kaynak, kişinin kendi kemiğinin diğer malzemelerden daha iyi sonuç verdiğini belirtir.
Dezavantajı, ikinci bir cerrahi bölge gerektirmesidir. Zhao ve arkadaşları, kemiğin alındığı yerde ağrı, kanama, enfeksiyon ve iz görülebileceğini, alınabilecek kemik miktarının da sınırlı olduğunu sıralar. Kemik bloğunun nasıl alındığını ve alınan bölgede neler hissedilebileceğini blok kemik grefti rehberimizde ayrıntılı olarak ele aldık.
İnsan kaynaklı greft (allogreft) nereden gelir, nasıl işlenir?
İnsan kaynaklı greft, ölümünden sonra doku bağışında bulunmuş kişilerden alınıp doku bankalarında işlenen kemiktir. Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS) ile Amerikan Doku Bankaları Birliği’nin (AATB) hasta bilgilendirmesi, güvenlik için izlenen adımları şöyle sıralar:
- Bağışçının tıbbi ve sosyal geçmişi incelenir; yüksek risk taşıyan bağışçılar dışlanır.
- Doku, HIV, hepatit B, hepatit C ve frengi testleri sonuçlanana kadar karantinada bekletilir.
- Kemik, kalıntılardan ve organik maddelerden temizlenir, bakteri ve virüsleri azaltan solüsyonlarda bekletilir, steril koşullarda işlenir ve gerekirse düşük doz ışınla sterilize edilir.
- Son ürün mikrobiyolojik olarak test edilir; doku bankasının sorumlu hekimi onaylamadan kullanıma verilmez.
Aynı kaynak, bu adımların hastalık bulaşma riskini önemli ölçüde azalttığını, ancak teorik bir riskin bulunduğunu açıkça belirtir. Zhao ve arkadaşlarına göre bu işlemlerin bir bedeli de vardır: Dondurarak kurutma gibi işlemler, malzemenin kemik oluşumunu uyarma yeteneğini azaltabilir.
Hayvan kaynaklı greft (ksenogreft) nasıl hazırlanır?
Diş hekimliğinde en sık kullanılan hayvan kaynaklı greft sığır kemiğinden elde edilir. Zhao ve arkadaşlarının derlemesine göre bu malzemeler, organik bileşenleri uzaklaştırmak için ısıl ve kimyasal işlemlerden geçirilir; geriye insan kemiğinin mineral yapısına benzeyen gözenekli bir iskele kalır. Fukuba ve arkadaşları, hayvan kaynaklı greftler için deli dana hastalığı (BSE) gibi enfeksiyonların bulaşma riskinin literatürde dile getirildiğini not eder; derleme bu riskin büyüklüğüne dair bir oran vermez.
Greftin üzerini örten zarlar (membranlar) da çoğu zaman hayvan kaynaklıdır. Cambridge University Hospitals’ın hasta bilgilendirmesine göre en sık kullanılan zar, domuz kaynaklı ve zamanla vücutta eriyen bir zardır. İzmir Demokrasi Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nin periodontoloji onam belgesinde de greftin kolajen kaynaklı bir bariyer zarla korunduğu yazılıdır. Zar türlerini membranla kemik yenileme rehberimizde ayrıca anlattık.
Türkiye’deki hasta bilgilendirmelerinde de bu seçenekler açıkça yer alır: Aynı üniversitenin ağız, diş ve çene cerrahisi onam belgesi, greft malzemesi olarak hastanın kendi kemiğini, hayvan kaynaklı ve biyosentetik malzemeleri sayar.
Sentetik greft hangi durumlarda seçenek olur?
Sentetik greftler laboratuvarda üretilir; hidroksiapatit, beta-trikalsiyum fosfat, ikisinin karışımı ve biyoaktif cam en bilinen örneklerdir. Fukuba ve arkadaşlarının derlemesine göre bu malzemelerin başlıca artıları, standart ürün kalitesi, enfeksiyon bulaştırma riski taşımamaları ve etik ya da dinî tartışmalara konu olmamalarıdır. Eksileri ise kemik yenileme güçlerinin zayıf kalmasıdır; bu yüzden çoğu zaman zarlarla ya da başka malzemelerle birlikte kullanılırlar. Zhao ve arkadaşları da hidroksiapatitin mekanik dayanıklılığının düşük olduğunu belirtir.
Greft türleri arasındaki farklar nelerdir?
| Tür | Kaynağı | Artıları | Eksileri |
|---|---|---|---|
| Otojen greft | Hastanın kendi kemiği (çene ucu, alt çene arka bölgesi, kalça) | Canlı hücre içerir, doku uyumu sorunu yoktur | İkinci cerrahi bölge, alınan yerde ağrı veya his değişikliği, sınırlı miktar |
| Allogreft | Doku bankasında işlenmiş bağışçı kemiği | Ek cerrahi bölge gerekmez | Teorik hastalık bulaşma riski, işlemlerle azalan kemik yapımı etkisi |
| Ksenogreft | Organik kısmından arındırılmış hayvan kemiği (çoğunlukla sığır) | Ek cerrahi bölge gerekmez, insan kemiğine benzer gözenekli yapı | Yalnızca iskele görevi görür, bazı hastalar kişisel nedenlerle istemez |
| Sentetik greft | Laboratuvarda üretilen kalsiyum fosfat, biyoaktif cam gibi malzemeler | Standart kalite, bulaşma riski yoktur | Kemik yenileme gücü daha sınırlıdır, malzemeye göre çok yavaş ya da hızlı erir |
Tabloda Zhao ve arkadaşları, Fukuba ve arkadaşları ile Guy’s and St Thomas’ bilgilendirmesindeki bilgiler özetlenmiştir. Tek bir malzeme her durumda öne çıkmaz. Diş çekiminden sonra çekim boşluğunu koruma çalışmalarını inceleyen 2021 tarihli Cochrane derlemesi, hayvan kaynaklı, insan kaynaklı ve sentetik greftler arasında klinik olarak anlamlı bir fark bulmamış; kanıtların kesinliğini ise çok düşük olarak değerlendirmiştir.
Hayvan kaynaklı malzeme istemiyorsam ne yapmalıyım?
Hayvan kaynaklı malzemeyi inancınız, beslenme tercihiniz ya da başka bir kişisel nedenle istemiyorsanız bunu muayenede hekiminize söyleyin; başka seçenekler değerlendirilir. Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust’ın bilgilendirmesine göre tedavi ekibi kullanılacak malzemeyi ve nereden geldiğini hastaya anlatır, hasta da tercihini konuşabilir.
Bu kaygı az rastlanan bir durum değildir. Patient Preference and Adherence dergisinde 2019’da yayımlanan ve Portekiz, Fransa, İtalya, İspanya ve Şili’deki beş üniversite kliniğinde 330 hastayla yapılan ankette (Bucchi ve arkadaşları) hastaların greft türlerini reddetme oranları şöyle bulunmuştur:
- İnsan kaynaklı greft: yüzde 40,4
- Ağız dışındaki bir bölgeden alınan kendi kemiği: yüzde 34
- Hayvan kaynaklı greft: yüzde 32,7
- Ağız içinden alınan kendi kemiği: yüzde 24,5
- Sentetik greft: yüzde 6,3
Hayvan kaynaklı greftin reddedilme nedenleri arasında hastalık bulaşma korkusu ve hayvanların insan yararına kullanılmasına itiraz öne çıkmış; araştırmacılar dinî inancın da tercihleri etkilediğini bildirmiştir. BMC Medical Ethics dergisindeki 2015 tarihli çalışma (Fernández ve arkadaşları), hekimin işlemi ve malzemenin kaynağını açıklaması, hastayı yönlendirmeden bilgilendirmesi ve her ürün için onay alması gerektiğini vurgular. Muayenede şunları sorabilirsiniz:
- Greftin ve üzerini örtecek zarın kaynağı nedir?
- Hayvan kaynaklı olmayan bir seçenek benim durumumda uygulanabilir mi?
- Bu seçenek ek bir cerrahi bölge ya da daha uzun bir bekleme anlamına geliyor mu?
Rönesans’ta greft malzemesi nasıl belirlenir?
Kliniğimizde dental tomografi bulunur; greft gerekip gerekmediği ve eksikliğin büyüklüğü muayene ve üç boyutlu görüntülemeyle değerlendirilir. Kemik grefti ve sinüs lifti dahil ağız içi cerrahi işlemler kliniğimizde yapılır; gerekli durumlarda tedavi genel anestezi altında da yapılabilir.
Tedavinizle tek bir hekim ilgilenir; tedavi planı, hekimlerimizin vakanızı birlikte incelemesiyle hazırlanır. Greft malzemesiyle ilgili bir tercihiniz ya da kaygınız varsa, örneğin hayvan kaynaklı malzeme istemiyorsanız, bunu muayenede söyleyin; sizin için uygun seçenekler muayenede değerlendirilir. Tedaviye başlamadan önce hangi dişe hangi tedavinin yapılacağı ve ücretleri yazılı olarak verilir. Kliniğimizde yazılı bir sterilizasyon ve hijyen protokolü uygulanır. İmplantın aşamaları için implant tedavisi sayfamıza göz atabilirsiniz.