Diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm) nedir?
Mayo Clinic bruksizmi, dişlerin birbirine bastırıldığı ya da sürtüldüğü bir durum olarak tanımlar ve iki türünü ayırır:
- Uyanıkken bruksizm: Gün içinde, çoğu zaman farkında olmadan dişlerin sıkılması ya da çenenin gergin tutulmasıdır.
- Uyku bruksizmi: Uyku sırasında görülen sıkma veya gıcırdatmadır. Mayo Clinic bunu uykuyla ilişkili bir hareket bozukluğu olarak sınıflandırır.
Uluslararası bir uzman grubunun 2018’de yayımladığı uzlaşı raporunda (Lobbezoo ve arkadaşları) uyku bruksizmi, uyku sırasındaki ritmik veya ritmik olmayan çiğneme kası etkinliği; uyanıkken bruksizm ise dişlerin tekrarlayan ya da süregelen temasıyla ve çenenin sıkılıp itilmesiyle seyreden kas etkinliği olarak tanımlanır. Rapora göre bruksizm, başka açıdan sağlıklı kişilerde bir hastalık olarak değil, bazı klinik sonuçlar için risk etkeni (ya da koruyucu etken) olabilen bir davranış olarak ele alınmalıdır. NHS de diş gıcırdatmanın her zaman tedavi gerektirmediğini belirtir.
Diş sıkma ve gıcırdatma neden olur?
NHS’e göre nedeni her zaman net değildir; ancak çoğu zaman stres ve kaygıyla ilişkilidir ve kurum bunları en sık neden olarak gösterir. Mayo Clinic de bruksizmin tam olarak anlaşılmadığını, fiziksel, ruhsal ve genetik etkenlerin bir arada rol oynadığını belirtir. Kaynaklarda sayılan başlıca etkenler şunlardır:
- Stres, kaygı, öfke ve gerginlik: Mayo Clinic’e göre uyanıkken bruksizm bu duygularla ve yoğun konsantrasyon anlarında gelişen bir alışkanlıkla ilişkilidir.
- Uyku sorunları: NHS horlama ve uyku apnesini, Mayo Clinic de uyku apnesini ilişkili durumlar arasında sayar.
- Sigara, alkol ve kafein: NHS sigarayı, yoğun alkol ve kafein tüketimini sayar. Cleveland Clinic, günde altı fincandan fazla kahve içmeyi risk etkenleri arasında gösterir.
- Bazı ilaçlar: NHS uyku sorunları, depresyon ve kaygı için kullanılan ilaçlara dikkat çeker. Mayo Clinic bazı antidepresanları, sara (epilepsi) ilaçlarını ve dikkat eksikliği tedavisinde kullanılan ilaçları sayar.
- Aile öyküsü ve diğer durumlar: Mayo Clinic’e göre uyku bruksizmi ailelerde daha sık görülür; mide-yemek borusu reflüsü, epilepsi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ve Parkinson hastalığı gibi durumlarla birlikte de görülebilir.
Kullandığınız ilaçların diş sıkmayla ilişkili olabileceğini düşünüyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; bunu ilacı yazan hekimle konuşun.
Diş sıkmanın belirtileri ve dişlere zararları nelerdir?
Mayo Clinic ve Cleveland Clinic’in saydığı başlıca belirtiler şunlardır:
- Düzleşmiş, aşınmış, kırılmış, çatlamış ya da sallanan dişler
- Dişlerde hassasiyet veya ağrı
- Yorgun ya da gergin çene kasları, ağız açıp kapamada güçlük
- Çene, yüz veya boyunda ağrı; kulak ağrısını andıran sızı
- Özellikle sabahları, şakaklardan başlayan künt baş ağrısı
- Uykunun bölünmesi; yatak arkadaşını uyandıracak kadar yüksek gıcırdatma sesi
NHS’e göre gıcırdatma dişlerin aşınmasına ve kırılmasına, bunun sonucunda hassasiyete, dolguların ve hatta dişlerin kaybına yol açabilir. Mayo Clinic ise çoğu kişide bruksizmin ciddi sorunlara yol açmadığını, ağır durumlarda dişlere, çeneye, dolgu ve kaplamalara zarar verebileceğini belirtir. Aşınmaya bağlı diş hassasiyetini diş hassasiyeti rehberimizde, dişte ağrı başladığında yapılabilecekleri diş ağrısı rehberimizde anlattık.
Uzlaşı raporu, bruksizmin tanısını kanıt düzeyine göre üç basamakta ele alır: yalnızca kişinin kendi ifadesine dayanan “olası”, muayene bulgularıyla desteklenen “muhtemel” ve uyku çalışması gibi bir ölçümle doğrulanan “kesin” bruksizm. Mayo Clinic’e göre gerektiğinde bir uyku uzmanı, uyku sırasında diş gıcırdatmayı inceleyen bir uyku çalışması yapabilir.
Diş sıkma çene ağrısına ve çene eklemi sorunlarına yol açar mı?
Yol açabilir, ancak ilişki tek yönlü ve basit değildir. Çene eklemi ve çevresindeki kaslarda ağrı ve işlev bozukluğuyla seyreden durumlar, temporomandibular eklem rahatsızlıkları (TME) olarak adlandırılır. NHS, diş gıcırdatmayı stres, eklemde yıpranma, başa veya yüze alınan darbe ve dengesiz kapanışla birlikte bu rahatsızlıkların nedenleri arasında sayar. Mayo Clinic de ağır bruksizmin çene eklemi sorunlarına yol açabileceğini belirtir.
Öte yandan ABD Ulusal Diş ve Kraniyofasiyal Araştırma Enstitüsü (NIDCR), bu rahatsızlıkların 30’dan fazla farklı durumu kapsadığını ve çoğu durumda kesin nedenin bilinmediğini vurgular. Kuruma göre genetik etkenler, ruhsal ve yaşamsal stres kaynakları ve kişinin ağrıyı algılama biçimi birlikte rol oynar; araştırmalar kötü kapanışın ya da ortodontik tedavinin bu rahatsızlıklara yol açtığı görüşünü desteklemez.
NHS ve NIDCR’ye göre çene eklemi rahatsızlıklarının belirtileri şunlardır:
- Çene, kulak ve şakak çevresinde ağrı
- Çene hareket ettirilirken tıklama, patlama veya sürtünme sesi
- Şakaklarda baş ağrısı
- Ağız açarken çenenin kilitlenmesi ya da hareketin kısıtlanması
NIDCR, ağrı eşlik etmeyen tıklama seslerinin yaygın ve normal kabul edildiğini, rahatsızlıkların birçoğunun kısa sürüp kendiliğinden geçtiğini; bazı durumlarda ise uzun süreli hale gelebildiğini belirtir. Kuruma göre bu rahatsızlıklar kadınlarda erkeklere göre iki kat daha sık görülür.
Gece plağı nedir, başka hangi tedaviler uygulanır?
NHS’e göre diş hekimi, geceleri takılan bir ağız koruyucusu ya da plak önerebilir; bu plaklar kişinin üst veya alt dişlerine uyacak şekilde ağza özel hazırlanır. Mayo Clinic plakların uykuda alt ve üst dişleri birbirinden ayırarak dişlerin zarar görmesini önlemeye yardımcı olduğunu belirtir. Cleveland Clinic de plağın dişleri koruduğunu ve çeneyi kas gerginliğini azaltacak bir konuma getirebileceğini ifade eder.
Gece plağı hakkında bilinmesi gerekenler:
- Plak, sıkmanın nedenini ortadan kaldırmaz; amacı dişleri ve dolguları korumaktır.
- NIDCR’ye göre plaklar kapanışı değiştirmez; ancak çene eklemi ağrısını azaltıp azaltmadıklarına dair kanıt sınırlıdır. Plak ağrıya yol açarsa kullanımını bırakıp hekiminize danışın.
- NIDCR, çene eklemi rahatsızlıklarında dişleri, kapanışı veya eklemi kalıcı olarak değiştiren tedavilerden kaçınılmasını ve önce koruyucu, geri dönüşlü yöntemlerin denenmesini önerir.
Mayo Clinic’in saydığı diğer yaklaşımlar arasında stres ve kaygının yönetilmesi, davranış değişikliği ve çene kaslarını gevşetme alıştırmaları, aşınmış dişlerin onarılması ve bazı ağır durumlarda ilaç ya da botulinum toksini enjeksiyonu yer alır. Kurum ilaçların genel olarak çok etkili olmadığını belirtir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu muayenede değerlendirilir.
Evde neler yapabilirsiniz, ne zaman hekime gitmelisiniz?
NHS’in diş gıcırdatma ve çene eklemi rahatsızlıkları için önerileri şöyle özetlenebilir:
- Gevşemeye zaman ayırın: Nefes egzersizleri, müzik ve düzenli egzersiz stresi azaltmaya yardımcı olabilir.
- Uyku düzeninize dikkat edin: Düzenli saatte yatın, yatmadan önce gevşeyin, yatak odasını karanlık ve sessiz tutun.
- Çenenizi dinlendirin: Makarna, omlet ve çorba gibi yumuşak yiyecekler tercih edin; sakız ya da kalem ucu çiğnemeyin, çok geniş esnemekten kaçının.
- Soğuk uygulayın: Havluya sarılmış bir paket donmuş bezelyeyi bir seferde en fazla 5 dakika çenenize tutabilirsiniz.
- Uyarıcıları azaltın: Sigarayı bırakmak ve alkol ile kafeini azaltmak önerilir. Mayo Clinic özellikle akşam saatlerinde kafein ve alkolden kaçınılmasını önerir.
NHS, ağrı için reçetesiz ağrı kesicilerin kullanılabileceğini belirtir; ağrı kesiciyi prospektüse uygun kullanın, düzenli ilaç kullanıyorsanız eczacınıza danışın.
NHS’e göre dişlerinizde hasar veya hassasiyet, çene, yüz ya da kulak ağrısı varsa ya da yatak arkadaşınız uykuda diş gıcırdattığınızı fark ettiyse diş hekimine başvurmalısınız. Stres, kaygı, sigara veya alkol gibi altta yatan nedenler için aile hekiminiz yardımcı olabilir. Yiyip içemeyecek kadar ağrınız ya da sık ve şiddetli baş ağrılarınız varsa vakit kaybetmeden bir hekime başvurun.
Çocuklarda diş gıcırdatma normal mi?
Çocuklarda sık görülür ve çoğu zaman kendiliğinden geçer. Mayo Clinic, bruksizmin küçük çocuklarda yaygın olduğunu ve genellikle yetişkinliğe kadar azaldığını, birçok çocuğun tedaviye gerek kalmadan bu durumu geride bıraktığını belirtir. Cleveland Clinic de çocukların çoğu zaman ergenliğe kadar bruksizmi geride bıraktığını ifade eder. Amerikan Pediatrik Diş Hekimliği Akademisi’nin (AAPD) rehberine göre çocukluk çağı bruksizminin kendini sınırladığına ve yetişkinliğe taşınmadığına dair kanıtlar vardır; rehber yine de diş aşınması, diş kırıkları ve çene eklemi ya da yüz ağrısı gibi sorunlara yol açabileceğini belirtir.
NHS, çocuğunun diş gıcırdatmasından endişe eden ailelerin diş hekimine danışabileceğini belirtir. Çocukların diş muayenesi hakkında çocuk diş hekimliği sayfamıza göz atabilirsiniz.
Rönesans’ta diş sıkma ve gıcırdatma nasıl değerlendirilir?
Muayenede dişlerdeki aşınma, çatlak ve kırıklar, dolgu ve kaplamaların durumu ile çene kaslarındaki hassasiyet değerlendirilir. Olası bir çatlak veya kök kırığının netleştirilmesi gereken durumlarda klinikteki dental tomografiyle üç boyutlu değerlendirme yapılabilir. Gece plağı gibi koruyucu bir uygulamanın gerekip gerekmediği muayenede değerlendirilir. Aşınmış ya da kırılmış dişlerin onarımı gerekirse endodonti (kanal tedavisi), estetik diş hekimliği ve protez kliniğimizin branşları arasındadır; kaplamalar hakkında bilgiyi zirkonyum kaplama sayfamızda bulabilirsiniz.
Tedavi gerekiyorsa, yapılacak işlemleri, birim ve toplam ücreti gösteren yazılı bir tedavi ve ücret planı sunuyoruz; sizi hangi hekimin takip edeceğini de baştan bilirsiniz. Ücret, tedavi planına göre muayene sonrası netleşir. Tedavi sonrası takip, kliniğimizde tanımlı bir süreçle yürütülür.
Kliniğimiz hafta içi 10:00–22:00, cumartesi 10:00–19:00 saatleri arasında açıktır. Randevu için 444 9 734 numarasını arayabilir, WhatsApp hattımıza (+90 532 363 49 54) yazabilir ya da sitemizdeki online randevu sistemini kullanabilirsiniz.